برنامه ریزی توسعه کالبدی

مقاله پژوهشی

تحلیل عوامل درون‌زا و برون‌زا بر روند توسعه کالبدی –اجتماعی مسکن روستایی (مورد مطالعه : ناحیه سیستان)

سیروس قنبری

دوره 12، شماره 4 ، اسفند 1404، صفحه 1-18

https://doi.org/10.30473/psp.2026.77530.2804

چکیده

توسعه کالبدی و اجتماعی پایدار مسکن روستایی به عنوان یکی از ارکان اصلی شکل‌گیری و حفظ حیات جوامع محلی، همواره یکی از دغدغه‌های اصلی سیاست‌گذاران توسعه منطقه‌ای بوده است. در این میان، ناحیه سیستان به دلیل ویژگی‌های اقلیمی، اجتماعی و اقتصادی منحصر به فرد خود، نمونه‌ای بارز از مناطقی است که روند توسعه مسکن در آن تحت تأثیر نیروهای ... بیشتر توسعه کالبدی و اجتماعی پایدار مسکن روستایی به عنوان یکی از ارکان اصلی شکل‌گیری و حفظ حیات جوامع محلی، همواره یکی از دغدغه‌های اصلی سیاست‌گذاران توسعه منطقه‌ای بوده است. در این میان، ناحیه سیستان به دلیل ویژگی‌های اقلیمی، اجتماعی و اقتصادی منحصر به فرد خود، نمونه‌ای بارز از مناطقی است که روند توسعه مسکن در آن تحت تأثیر نیروهای متضاد و پیچیده‌ای قرار دارد. این پژوهش با هدف اصلی تحلیل و سنجش عوامل درون‌زا و برون‌زا مؤثر بر روند توسعه کالبدی و اجتماعی مسکن روستایی در این ناحیه انجام پذیرفته است تا درک عمیق‌تری از مکانیسم‌های مؤثر بر کیفیت زندگی روستایی فراهم آورد و در نهایت، راهبردهای بهینه‌سازی مداخلات توسعه‌ای ارائه دهد. پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی و با به‌کارگیری روش ترکیبی (کیفی-کمی) و رویکرد توصیفی-تحلیلی انجام شده است. جامعه آماری در دو گروه متخصصان (۲۰ نفر با نمونه‌گیری هدفمند تا رسیدن به اشباع نظری) و ساکنان محلی (۱۷۰ نفر با نمونه‌گیری در دسترس) تعریف شد. با استفاده از روش تئوری زمینه‌ای، عوامل درون‌زا (شامل دانش بومی سازگار با اقلیم، الگوهای فرهنگی-خانوادگی، نظام معیشتی و اقتصادی محلی و سرمایه اجتماعی) و عوامل برون‌زا (شامل سیاست‌های کلان، مخاطرات طبیعی و تغییرات اقلیمی، تحولات اقتصادی، نفوذ الگوهای فرهنگی-کالبدی و زیرساخت‌های خارجی) شناسایی شدند. بر اساس نتایج آزمون t تک‌نمونه‌ای از دیدگاه جوامع محلی، مخاطرات طبیعی و تغییرات اقلیمی با بالاترین میانگین (۷۷/۳) به عنوان تأثیرگذارترین عامل بر توسعه مسکن شناخته شد که نشان‌دهنده درک مستقیم ساکنان از تهدیدات محیطی است. پس از آن، عوامل اقتصادی شامل نظام معیشتی محلی (۶۰/۳) و تحولات اقتصادی کلان (۶۱/۳) به عنوان موانع اصلی مالی در سرمایه‌گذاری و نگهداری مسکن مورد تأکید قرار گرفتند.

مقاله پژوهشی

تحلیل و ارزیابی نقش کمربندسبز در کنترل فضا و گسترش بی‌رویه شهری (مورد مطالعه: کمربندسبز جنوب غرب زاهدان)

عیسی ابراهیم زاده؛ زهرا سالاری؛ معصومه کاخا

دوره 12، شماره 4 ، اسفند 1404، صفحه 19-34

https://doi.org/10.30473/psp.2026.77504.2803

چکیده

در اغلب شهرهای خشک و بیابانی، فقدان کمربندهای سبز کارآمد، کمبود منابع آب، توپوگرافی محدودکننده و مهاجرت روستاها به فضاهای شهری، همراه با فشار بر زیرساخت‌ها، پیامدهای زیست‌محیطی، اجتماعی و اقتصادی قابل توجهی به دنبال دارد. این مسائل موجب کاهش کارکرد زیست محیطی، کاهش تاب‌آوری شهری و تشدید نابرابری‌های دسترسی به فضاهای سبز می‌شود. ... بیشتر در اغلب شهرهای خشک و بیابانی، فقدان کمربندهای سبز کارآمد، کمبود منابع آب، توپوگرافی محدودکننده و مهاجرت روستاها به فضاهای شهری، همراه با فشار بر زیرساخت‌ها، پیامدهای زیست‌محیطی، اجتماعی و اقتصادی قابل توجهی به دنبال دارد. این مسائل موجب کاهش کارکرد زیست محیطی، کاهش تاب‌آوری شهری و تشدید نابرابری‌های دسترسی به فضاهای سبز می‌شود. هدف اصلی این تحقیق، ارزیابی اثربخشی کمربند سبز در کنترل گسترش بی‌رویۀ شهر و هدایت توسعه پایدار شهری در محدوده محور جنوب غربی زاهدان است و از این طریق بهبود همزمان پایداری زیست‌محیطی، کاربری اراضی و رفاه اجتماعی را دنبال می‌کند. روش مورد استفاده در ایـن پـژوهش، توصـیفی- تحلیلـی است. بدین منظور ابتدا اطلاعات از طریق منابع کتابخانه‌ای، مقـالات و منابع اینترنتی جمع‌آوری‌ و به‌منظور شناخت بیشـتر از محدوده مورد مطالعه، برداشت میدانی صورت‌ گرفته است. در گام بعدی، با استفاده از پرسش‌نامه خبرگان و با به کارگیری روش دلفی، نظرات کارشناسی برای تبیین و اولویت‌بندی راهکارها و ضریب هماهنگی آن‌ها با استفاده از نرم‌افزار spss نسبت به هم، جمع‌آوری و تحلیل شده است. پس از آنکه روش دلفی در سه دور متوالی با مشارکت خبرگان دانشگاهی و کارشناسان اداری اجرا شد، نتایج حاصل از تحلیل یافته‌ها نشان داد ضریب هماهنگی کندال اجماع بین اعضا از دور اول تا سوم به طور قابل توجهی افزایش یافته است و از 234/0 به 724/0 رسیده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که کمربند سبز محور جنوب غربی زاهدان می‌تواند آلودگی هوا و گردوغبار را کاهش دهد، اما با چالش‌های اصلی کمبود منابع آبی، نیاز به مدیریت هوشمند آب و انتخاب گونه‌های سازگار با اقلیم خشک روبه‌رو است. با وجود اینکه با رویکرد توسعه پایدار و استفاده از فناوری‌های نوین و گیاهان مقاوم به خشکی مانند زری اسکاپ امکان‌پذیر است و می‌تواند به بهبود کیفیت هوا کمک کند، اما نتوانسته کنترل رشد و توسعه شهری را به طور کامل تأمین کند و به سیاست‌ها و راهکارهای جامع بلندمدت نیاز دارد. این طرح می‌تواند به‌عنوان بخشی از راهکار کلان مدیریت شهری برای کاهش آلودگی هوا و گردوغبار و در عین حال حفظ حریم شهر با پیراشهر عمل کند، اما موفقیت آن مستلزم همکاری بین سازمانی، قوانین شفاف و مشارکت مردمی است.

مقاله پژوهشی

تحلیل عوامل کلیدی نقش‌آفرین بر شکل‌گیری رهیافت روستای هوشمند مبتنی بر اینترنت اشیا در ایران

علی اکبر عنابستانی؛ سارا فضلی؛ بیژن رحمانی

دوره 12، شماره 4 ، اسفند 1404، صفحه 35-58

https://doi.org/10.30473/psp.2026.77449.2802

چکیده

پژوهش حاضر با هدف شناسایی، تحلیل ساختاری و اولویت‌بندی عوامل مؤثر بر شکل‌گیری رهیافت روستای هوشمند مبتنی بر اینترنت اشیاء در ایران انجام شده است. مسئله اصلی، فقدان چارچوبی یکپارچه برای تبیین روابط متقابل میان مؤلفه‌های فناورانه، اقتصادی، اجتماعی و مدیریتی و تعیین میزان اثرگذاری آن‌ها در بستر روستاهای کشور است. این تحقیق از نظر ... بیشتر پژوهش حاضر با هدف شناسایی، تحلیل ساختاری و اولویت‌بندی عوامل مؤثر بر شکل‌گیری رهیافت روستای هوشمند مبتنی بر اینترنت اشیاء در ایران انجام شده است. مسئله اصلی، فقدان چارچوبی یکپارچه برای تبیین روابط متقابل میان مؤلفه‌های فناورانه، اقتصادی، اجتماعی و مدیریتی و تعیین میزان اثرگذاری آن‌ها در بستر روستاهای کشور است. این تحقیق از نظر هدف کاربردی و از حیث روش توصیفی–تحلیلی است. داده‌ها از طریق مطالعات اسنادی و اخذ نظر خبرگان حوزه برنامه‌ریزی روستایی (30 نفر) گردآوری شد و با بهره‌گیری از روش دلفی، مؤلفه‌های کلیدی استخراج گردید. سپس برای تحلیل روابط علّی و تعیین میزان اثرگذاری و اثرپذیری عوامل از تکنیک DEMATEL و برای وزن‌دهی و اولویت‌بندی نهایی از فرایند تحلیل شبکه‌ای (ANP) استفاده شد. نتایج DEMATEL نشان داد کشاورزی هوشمند، انرژی هوشمند و اقتصاد هوشمند به ترتیب با اثرگذاری 001/1، 137/0 و 087/0 نقش پیشران در شبکه روابط دارند و در زمره عوامل علی قرار می‌گیرند. با این حال، نتایج سوپرماتریس حد در ANP بیانگر آن است که محیط هوشمند بیشترین وزن نهایی (27032/0) را به خود اختصاص داده و پس از آن کشاورزی هوشمند 19688/0) و سلامت هوشمند (16148/0) در رتبه‌های بعدی قرار دارند. در سطح زیرمعیارها نیز فناوری‌های مرتبط با پایش محیطی، مدیریت هوشمند منابع و سلامت دیجیتال بیشترین اولویت را کسب کرده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد تحقق روستای هوشمند مبتنی بر اینترنت اشیاء مستلزم تقویت زیرساخت‌های محیطی و فناورانه، تمرکز بر کشاورزی و سلامت هوشمند و ایجاد هماهنگی نهادی در سطح محلی است.

مقاله پژوهشی

تحلیل نقش کیفیت محیط در ارتقاء سرزندگی فضاهای شهری (مورد مطالعه‌: شهر ایلام)

یدالله حسینی؛ حجت شیخی

دوره 12، شماره 4 ، اسفند 1404، صفحه 59-72

https://doi.org/10.30473/psp.2026.77059.2796

چکیده

در اغلب شهرهای ایران وجود مسائلی از جمله: جداییگزینی قومی، فرسودگی و زوال محلات، افزایش ترافیک، ناهنجاریهای اجتماعی و اقتصادی، نابرابری در دسترسی به فرصتها و منابع باعث تشدید بحران هویت در شهرها شده و حیات اجتماعی شهری را با چالشهایی جدی مواجه ساخته است. زیرا کیفیت محیط به طور مستقیم با افکار و احساسات مردم در مورد شرایط ... بیشتر در اغلب شهرهای ایران وجود مسائلی از جمله: جداییگزینی قومی، فرسودگی و زوال محلات، افزایش ترافیک، ناهنجاریهای اجتماعی و اقتصادی، نابرابری در دسترسی به فرصتها و منابع باعث تشدید بحران هویت در شهرها شده و حیات اجتماعی شهری را با چالشهایی جدی مواجه ساخته است. زیرا کیفیت محیط به طور مستقیم با افکار و احساسات مردم در مورد شرایط محیطی، اجتماعی، اقتصادی و همچنین سطح رضایتمندی افراد مرتبط است. از این رو، وجود دیدگاههایی که بتواند پدیده تنزل حیات اجتماعی شهر و مسائل و مشکلات مرتبط با آن را در شکلی جامع و فراگیر مورد مطالعه قرار دهد، ضروری است. یکی از این رهیافتها جهت حل مشکلات در فضاهای شهری، مقوله"سرزندگی" است. برای این منظور پژوهش حاضر با هدف تحلیل نقش کیفیت فضاهای شهری ایلام در ارتقاء سرزندگی استفاده شده است. این پژوهش به لحاظ هدف کاربردی، از نظر ماهیت و روش توصیفی- تحلیلی است. برای تجزیه و تحلیل داده ها و اطلاعات از SPSS و تکنیک معادلات ساختاری در نرمافزار Smart PLS استفاده شد. نتایج نشان داد که در شاخص مبلمان شهری، زیبایی در فرم و الگوی طراحی مبلمان (با ضریب 970/0)، در شاخص مربوط به بدنه مسکونی و تجاری، نماسازی ساختمانها متناسب با فرهنگ محلی (با ضریب 884/0)، همچنین در شاخص مربوط به معابر و پیادهروها، عوامل روشنایی معابر (با ضریب 777/0)، به عنوان مؤثرترین عوامل در سرزندگی فضاهای شهری ایلام انتخاب شده اند.

مقاله پژوهشی

تحلیل ژئوفضایی شهرهای دوستدار سالمند: سنجش تطبیقی تجربه فضایی سالمندان در تهران، مشهد، اصفهان و شیراز

رستم صابری فر

دوره 12، شماره 4 ، اسفند 1404، صفحه 73-92

https://doi.org/10.30473/psp.2026.77446.2801

چکیده

کیفیت زندگی سالمندان به شدت با ویژگی‌های محیط شهری مرتبط است و طراحی فضاهای شهری فراگیر و حمایت‌کننده، به‌ویژه در کلان‌شهرهای ایران، یکی از چالش‌های مهم برنامه‌ریزی شهری محسوب می‌شود. این پژوهش با هدف ارزیابی شهرهای دوستدار سالمند در چهار کلان‌شهر تهران، مشهد، اصفهان و شیراز، رویکردی ترکیبی و داده‌محور مبتنی بر تجربه زیسته ... بیشتر کیفیت زندگی سالمندان به شدت با ویژگی‌های محیط شهری مرتبط است و طراحی فضاهای شهری فراگیر و حمایت‌کننده، به‌ویژه در کلان‌شهرهای ایران، یکی از چالش‌های مهم برنامه‌ریزی شهری محسوب می‌شود. این پژوهش با هدف ارزیابی شهرهای دوستدار سالمند در چهار کلان‌شهر تهران، مشهد، اصفهان و شیراز، رویکردی ترکیبی و داده‌محور مبتنی بر تجربه زیسته سالمندان را با تحلیل ژئوفضایی تلفیق کرده است. داده‌ها از طریق KoBo Toolbox و ثبت GPS جمع‌آوری و بر اساس شاخص AF_Score به‌صورت کمی–ادراکی کدگذاری شدند تا امکان تحلیل مکانی و شناسایی «مکان‌ها»، «ضدمکان‌ها» و نواحی همپوشان فراهم شود. یافته‌ها نشان داد که کیفیت شهر دوستدار سالمند در این چهار شهر یکنواخت نیست؛ شیراز بیشترین سهم مکان‌های مثبت و پیوستگی فضایی را دارد، تهران الگوی نسبتاً منسجمی را نشان می‌دهد، مشهد با تمرکز ضدمکان‌ها مواجه است و اصفهان در وضعیت گذار قرار دارد. همبستگی بالای 82/0 میان ادراک سالمندان و پهنه‌بندی مکانی نشان داد که تجربه زیسته سالمندان بازتاب‌دهنده سازمان فضایی واقعی شهر است. تحلیل حوزه‌های زیرساختی و مشارکت اجتماعی نیز مشخص ساخت که فضاهای عمومی و مسیرهای پیاده‌محور، مؤلفه‌های کلیدی در تقویت حضور فعال سالمندان هستند. نوآوری این پژوهش در سه سطح قابل توجه است: (۱) پیوند نظری شهر دوستدار سالمند با عدالت فضایی و تجربه زیسته، (۲) استفاده از داده‌های مشارکتی سالمندان و تحلیل نقاط داغ برای سنجش همزمان شدت، گستره و معناداری فضایی و (۳) ارائه چارچوب عملیاتی–مکانی برای شناسایی و اولویت‌بندی مداخلات شهری مبتنی بر شواهد. نتایج نشان می‌دهد که رویکردهای شاخص‌محور کلان‌مقیاس نمی‌توانند تفاوت‌های خرد مکانی و ناهمگنی تجربه سالمندان را بازتاب دهند و تصمیم‌گیری شهری باید مبتنی بر تحلیل‌های دقیق و مشارکتی باشد. این مطالعه، راهنمایی کاربردی برای سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان شهری فراهم می‌کند تا با بهره‌گیری از داده‌های تجربه‌محور و تحلیل ژئوفضایی، کیفیت زندگی سالمندان را ارتقا دهند و شهرهایی واقعی، پویا و دوستدار سالمند ایجاد کنند.

مقاله پژوهشی

بازکاوی و تحلیل فضایی کاربری‌های شهری با رویکرد عدالت فضایی (موردمطالعه: کاربری‌های آموزشی شهر گرگان)

ایوب بدراق نژاد؛ ابراهیم معمری

دوره 12، شماره 4 ، اسفند 1404، صفحه 93-110

https://doi.org/10.30473/psp.2026.76353.2791

چکیده

در تحولات سریع شهری، به ویژه رشد جمعیت و گسترش فیزیکی (فضایی-کالبدی) شهرها، در بسیاری از موارد با رشد متناسب و هم‌پای ارائه تسهیلات و خدمات شهری همراه نبوده است. این عدم توازن، به عنوان علت ریشه‌ای اصلی، منجر به از هم‌پاشیدگی ساختار توزیع مراکز خدماتی در پهنه شهر شده است. در نتیجه، الگوهای توزیع فضایی خدمات شهری دچار عدم تعادل ساختاری ... بیشتر در تحولات سریع شهری، به ویژه رشد جمعیت و گسترش فیزیکی (فضایی-کالبدی) شهرها، در بسیاری از موارد با رشد متناسب و هم‌پای ارائه تسهیلات و خدمات شهری همراه نبوده است. این عدم توازن، به عنوان علت ریشه‌ای اصلی، منجر به از هم‌پاشیدگی ساختار توزیع مراکز خدماتی در پهنه شهر شده است. در نتیجه، الگوهای توزیع فضایی خدمات شهری دچار عدم تعادل ساختاری می‌گردد. رشد شهری نامتوازن و مهاجرپذیری فزاینده شهر گرگان، به ویژه تمرکز بر نواحی جنوبی با ویژگی‌های مطلوب اقلیمی، ضرورت بازکاوی و اعمال الزامات عدالت فضایی در پهنه‌بندی و توزیع کاربری‌های شهری را برجسته می‌سازد. پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر ماهیت و روش، توصیفی - تحلیلی است. برای ارزیابی نتایج، از روش‌های تصویرسازی موجود در محیط نرم‌افزاری Arc GIS10.4استفاده شده است. روش گردآوری اطلاعات، اسنادی بوده و پس از جمع‌آوری آمار و اطلاعات پایه‌ای نیز ازجمله نقشه‌های کاربری اراضی مربوط به مطالعات طرح جامع و تفصیلی شهر گرگان، داده‌های بلوک‌های آماری سال ۱۳۹۵، موقعیت مکانی مراکز آموزشی مشخص و استخراج شد. پس از تشخیص موقعیت مکانی مراکز آموزشی با استفاده از آماره‌های تحلیل فضایی همچون تابع نزدیک‌ترین همسایگی، تحلیل خوشه‌ای چند فاصله‌ای و موران الگوی توزیع فضایی مراکز آموزشی مشخص شد. رویکرد عدالت فضایی با توزیع عادلانه خدمات، زیرساخت‌ها و فرصت‌ها میان مناطق، به توازن فضایی و توسعه پایدار کمک می‌کند. نوآوری این پژوهش در بهره‌گیری از شاخص‌های کاربردی برای سطح‌بندی فضایی کاربری‌ها نهفته است. تحلیل نزدیکترین همسایه: این تحلیل نشان داد که خدمات آموزشی در شهر گرگان به صورت خوشه‌ای توزیع شده‌اند (645/0) الگوی خوشه‌ای از نظر آماری معنی‌دار است (p-value < 0.0)، که بیانگر تمرکز خدمات در برخی مناطق و کمبود آن در مناطق دیگر است. با استفاده از ضریب موران جهانی (096/0)، مشخص شد که پراکنش خدمات آموزشی در سطح محلات شهر گرگان نیز به صورت خوشه‌ای است. این نتیجه با Z-Score برابر با 64/3، با احتمال اطمینان ۹۹درصد معنی‌دار است و نشان‌دهنده تمرکز خدمات در محلات همجوار و ایجاد مناطق برخوردار و محروم (لکه داغ و لکه سرد) است. نتایج پژوهش حاکی از نابرابری فضایی قابل توجه در دسترسی به خدمات آموزشی در شهر گرگان است. الگوی توزیع خوشه‌ای این خدمات، بیانگر وجود شکاف میان مناطق برخوردار و مناطق فاقد دسترسی کافی است که لزوم بازنگری در سیاست‌گذاری‌های توزیع خدمات شهری با رویکرد عدالت فضایی را برجسته می‌سازد. نتایج خروجی نشان می‌دهد که شاخص‌های و کاربری‌های آموزشی در سطح شهر گرگان به صورت ناموزون و خوشه‌ای بوده است که این امر لزوم توجه مدیران و برنامه‌ریزان شهری را جهت توزیع فضایی مناسب این کاربری‌ها می‌طلبد.

مقاله پژوهشی

نقش سیاست‌گذاری محلی در توسعه کسب و کارهای گردشگری (مورد مطالعه:روستاهای ساحلی شهرستان چابهار)

حمیدرضا لشکری؛ ریحانه سلطانی مقدس؛ حسین رحیمی

دوره 12، شماره 4 ، اسفند 1404، صفحه 111-132

https://doi.org/10.30473/psp.2026.76377.2793

چکیده

سیاست‌گذاری محلی، به عنوان یکی از ارکان اساسی حکمرانی نوین و توسعه پایدار، بر طراحی و اجرای برنامه‌های عمومی در یک محدوده جغرافیایی خاص با تمرکز بر نیازها، اولویت‌ها و قابلیت‌های منحصربه‌فرد همان منطقه تأکید می‌کند. از سوی دیگر، گردشگری روستایی راهبردی کلیدی برای تحقق اهداف توسعه پایدار، ایجاد اشتغال، کاهش فقر، مهار مهاجرت ... بیشتر سیاست‌گذاری محلی، به عنوان یکی از ارکان اساسی حکمرانی نوین و توسعه پایدار، بر طراحی و اجرای برنامه‌های عمومی در یک محدوده جغرافیایی خاص با تمرکز بر نیازها، اولویت‌ها و قابلیت‌های منحصربه‌فرد همان منطقه تأکید می‌کند. از سوی دیگر، گردشگری روستایی راهبردی کلیدی برای تحقق اهداف توسعه پایدار، ایجاد اشتغال، کاهش فقر، مهار مهاجرت بی‌رویه و احیای فرهنگی و زیست‌محیطی این نواحی به شمار می‌رود. این بخش پویا می‌تواند به موتور محرک اقتصادی جوامع محلی تبدیل شود. در این مسیر، سیاست‌گذاری محلی نقشی تعیین‌کننده در هدایت، تسهیل و تضمین پایداری توسعه کسب‌وکارهای گردشگری روستایی ایفا می‌کند. هدف این پژوهش بررسی نقش سیاست‌گذاری محلی در توسعه کسب و کارهای گردشگری روستاهای ساحلی شهرستان چابهار است. این پژوهش بر پایه ترکیبی از روش‌های توصیفی- تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای، اسنادی است. جامعه آماری این پژوهش شامل نخبگان دانشگاهی و مدیران ارشد و ساکنین روستاهای ساحلی شهرستان چابهار است. تجزیه‌وتحلیل داده‌ها با کمک نرم‌افزارهای SPSS، ArcGIS، و با استفاده از مدل های سوارا، EDAS و آزمون‌های T تک نمونه‌ای، پیرسون و رگرسیون خطی انجام گردیده است. یافته‌های پژوهش نشان می دهد که وضعیت سیاست‌گذاری محلی در تمامی ابعاد اقتصادی، اجتماعی، تاریخی-فرهنگی، مدیریتی-نهادی، مکانی-فضایی و زیست‌محیطی در سطحی نامطلوب و به طور معناداری پایین‌تر از حد استاندارد قرار دارد. از نظر اولویت، شاخص‌های نهادی-مدیریتی (در سطح خرد) و ملی (در سطح کلان) دارای بالاترین وزن و اهمیت بودند، در حالی که شاخص زیست‌محیطی کمترین اولویت را به خود اختصاص داد. همچنین براساس مدل EDAS، روستاهای رمین و تیس در مقایسه با روستاهای پسابندر و بریس از وضعیت نسبتاً بهتری برخوردارند و از طرف دیگر یافته‌ها به وضوح حاکی از ضعف نظام‌مند و نبود چارچوبی یکپارچه در سیاست‌گذاری محلی توسعه گردشگری در منطقه مورد مطالعه است. حلقه مفقوده توسعه، ضعف در هماهنگی بین‌سازمانی، نهادهای محلی ناکارآمد و کمبود اعتبارات است.

پیامدهای مکانی- فضایی تغییر کاربری اراضی سکونتگاه‌های روستایی(مطالعه موردی: شهرستان قرچک – استان تهران)

دوره 6، شماره 2 ، شهریور 1398، ، صفحه 79-94

https://doi.org/10.30473/psp.2019.6069

چکیده

تغییر کاربری در سکونتگاهای روستایی پیراشهری بسیار وسیع بوده است. به صورتی که گسترش شهرنشینی تحولات بسیاری را در سکونتگاههای روستایی شکل داده است که از جمله آنها می توان به پیامدهای کالبدی، اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی اشاره نمود. مهمترین پیامد تغییر کاربری اراضی ، تبدیل اراضی کشاورزی به مسکونی است که سبب کاهش قدرت تولیدی سکونتگاههای ... بیشتر تغییر کاربری در سکونتگاهای روستایی پیراشهری بسیار وسیع بوده است. به صورتی که گسترش شهرنشینی تحولات بسیاری را در سکونتگاههای روستایی شکل داده است که از جمله آنها می توان به پیامدهای کالبدی، اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی اشاره نمود. مهمترین پیامد تغییر کاربری اراضی ، تبدیل اراضی کشاورزی به مسکونی است که سبب کاهش قدرت تولیدی سکونتگاههای روستایی می شود. این بررسی در شهرستان قرچک صورت گرفته و 4 روستا به عنوان روستاهای مورد مطالعه انتخاب شدند . از کل جمعیت مورد مطالعه ،240 نفر به عنوان نمونه تحقیق انتخاب شدند.روش تحقیق مبتنی بر روش کمی و کیفی است که داده های پژوهش با روشهای کتابخانه ای و میدانی جمع آوری شده اند. همچنین روش ارزیابی و تأیید ارتباط گویه ها مبتنی بر روش تحلیل عاملی است. براساس تحلیل یافته ها، شاخص‌های سنجش هر یک از مقیاس‌های مورد استفاده در سطح اطمینان 5% مقدار آماره t-value بزرگتر از 96/1 می‌باشد که نشان می‌دهد همبستگی‌ گویه های پژوهش معنادار است. میانگین دیدگاه روستاییان در رابطه با تأثیر تغییر کاربری بر بعد زیست محیطی61/3 ، بعد کالبدی59/3 و بعد اجتماعی 421/3 است.همچنین میانگین دیدگاه روستاییان در بعد اقتصادی 58/3 با مقدار معناداری 0001/0 حاصل شده که معنادار است . مقدار آماره t نیز 246/11 بدست آمده که از مقدار بحرانی 96/1 بزرگتر است و ارتباط گویه های آزمون تایید می شود.بنابراین می توان نتیجه گرفت که افزایش کاربری مسکونی به علت جذب جمعیت، تأثیرات اجتماعی از قبیل :تفاوتهای اجتماعی ، پیامدهای اقتصادی از جمله افزایش مشاغل واسطه گری و بورس بازی زمین، تأثیرات زیست محیطی را در قالب کاهش فضای سبز و کشاورزی به همراه داشته است.

تحلیل خزش شهری و تحولات کاربری اراضی (مطالعات تطبیقی شهرهای ارومیه و اصفهان)

دوره 2، شماره 4 ، دی 1394، ، صفحه 73-98

چکیده

گسترش شتابان شهرها و رشد فیزیکی ناموزون آنها، که اصطلاحاً "خزش شهری" نامیده می‎شود، موجب خورنـدگی روسـتاها و اراضـی پیرامونی آنها، تبدیل بی‎رویه اراضی کشاورزی و تخریب منابع محیطزیست گردیده است. این وضعیت در کلان‌شهرهای منطقهای نمود گستردهتری داشتهاست. دو شهر ارومیه و اصفهان بهعنوان دو کلانشهر منطقهای و ... بیشتر گسترش شتابان شهرها و رشد فیزیکی ناموزون آنها، که اصطلاحاً "خزش شهری" نامیده می‎شود، موجب خورنـدگی روسـتاها و اراضـی پیرامونی آنها، تبدیل بی‎رویه اراضی کشاورزی و تخریب منابع محیطزیست گردیده است. این وضعیت در کلان‌شهرهای منطقهای نمود گستردهتری داشتهاست. دو شهر ارومیه و اصفهان بهعنوان دو کلانشهر منطقهای و با محیط طبیعی و ساختار اقتصادی متفاوت، از شهرهای پراهمیتی هستند که در سال‎های اخیر با گسترش شتابزده‎ای همراه بوده‎اند. این مقاله با نگرش توصیفی ـ تحلیلی به گسترش کالبدی این دو کلان‎شهر و تاثیر آن بر اراضی پیرامون آنها پرداخته است. داده‎های تحقیق با استفاده از مطالعه کتابخانهای ـ اسنادی و همچنین با استفاده از داده‎های دورکاوی و تصاویر ماهوارهای لندست 7 سال 2001 و لندست 8 سال 2013، استخراج گردید. مقایسه تصاویر ماهواره‎ای و همچنین اطلاعات برگرفته از مرکز آمار ایران نشان می‏دهد که شهرهای ارومیه و اصفهان به صورت گسترده‎ای با افزایش جمعیت و تغییر کاربری اراضیِ واقع‎شده در حریم، به خزش خود ادامه می‎دهند. نتایج حاصل از روش هلدرن و بررسی رشد بدقواره شهری در این دو شهر در طی سالهای1390ـ1335 نشان می‎دهد که گسترش فیزیکی این شهرها، به ویژه در ارومیه، بیش از نیاز واقعی جمعیت آن بوده و در نتیجه، روند تبدیل زمین‎های کشاورزی و روستایی پیرامون آنها به ویژه در ارومیه با شدت ادامه یافته است. رشد جمعیت اصفهان در تمام دوره‎ها تقریباً از الگوی ثابتی پیروی کرده ولی ارومیه در پایان دهه 1350 و با شروع جنگ ایران و عراق، با شتاب رشد جمعیت روبهرو شده است. در تغییر کاربری اراضی کشاورزی پیرامون شهر ارومیه می‎توان به ناکارامدی طرحهای تفضیلی شهر و تفاوت ارزش اراضی شهری با اراضی کشاورزی و همچنین سود پایین کشاورزی و ‎آسیبپذیری باغداری اشاره نمود. صنعتی‎شدن شهر اصفهان و ایجاد شهرکهای مسکونی و مراکز اداری و دانشگاهی در پیرامون شهر اصفهان منجر به افزایش مهاجرت از روستاها، شهرها و استانهای همجوار به این کلانشهر شده است و به دنبال آن جمعیت و نیاز به اراضی شهری، تغییر کاربری اراضی زراعی و آیش اطراف شهر و نهایتاً شکنندگی و ناپایداری منابع محیط زیست صورت گرفته است.

چگونگی ارتقای کالبد و منظر شهری از طریق احیای ارزشهای فرهنگی – تاریخی شهر

دوره 1، شماره 3 ، شهریور 1392، ، صفحه 89-102

چکیده

در سه دهة آخر قرن بیستم میلادی، به موازات تحولات اولیة روانشناسی محیط، تغییرات علمی، فناوری و فرهنگی مهمی در محیط کالبدی زندگی انسان پدید آمد. تأثیر بیان و جاری شدن این تحولات در مباحث روانشناسی محیط و علوم رفتاری منجر به تغییر مبانی طراحی فضای شهری متکی بر فضا و زمان بوده است. پس از ورود مباحث بیان شده به ساحت نظری این حوزه، موضوع ادراک ... بیشتر در سه دهة آخر قرن بیستم میلادی، به موازات تحولات اولیة روانشناسی محیط، تغییرات علمی، فناوری و فرهنگی مهمی در محیط کالبدی زندگی انسان پدید آمد. تأثیر بیان و جاری شدن این تحولات در مباحث روانشناسی محیط و علوم رفتاری منجر به تغییر مبانی طراحی فضای شهری متکی بر فضا و زمان بوده است. پس از ورود مباحث بیان شده به ساحت نظری این حوزه، موضوع ادراک نیز بسیار اهمیت یافته و از ارکان آن تلقی شده است. مسئلة بنیادین ادارک محیط شهری ساخته شده در زندگی مردم، فهم چیستی معنای محیط آن است. کیفیت فضا، هویّت مکانی، تعاملات اجتماعی و اجتماع‏پذیری و ارتباطات غیر‏کلامی از حوزه‏هایی هستند که دیدگاه و نگرش انسان‏ها را در تعریف چیستی فضای شهری شکل می‏دهند. این حوزه‏ها، بهویژه در مناظر ‏شهری بافت‏های فرهنگی ـ تاریخی، همواره شاخص‏های هویّت و حس تعلق به مکان را در ارتباط با انسان و محیط بیان کرد و پاسخگوی نیازهای مادی و معنوی انسان‏ها بودهاند؛ به بیان دیگر، احساس تعلق به مکان و یافتن هویّت مکانی خاص، سبب افزایش ارتباط انسان با محیط و، در نتیجه، ارتقای کیفیّت مطلوب کالبد و منظر شهری شده است. این تحقیق، با هدف بررسی چگونگی ارتقای کالبد و منظر شهری از طریق احیای ارزشهای فرهنگی ـ تاریخی خیابان مدرس کرمانشاه، با استفاده از تکنیک فرآیند تحلیل سلسله مراتبی (AHP) اجرا شده است. یافته‏های تحقیق، براساس داده‏های پرسشنامه، در دو بخش دیدگاه متخصصین و دیدگاه غیر‏متخصصین، توسط نرم‏افزارEXPERT CHOICE تحلیل و بررسی شده‏اند. نتایج این یافته‏ها نشاندهنده حوزه‏ها، مؤلفه‏ها و شاخص‏های مؤثر و با اهمیت بر طراحی منظر‏شهری خیابان مدرس، برای نیل به هدف تحقیق هستند. همچنین، این نتایج بیانگر بهکارگیری عملی این عناصر در طراحی منظر‏شهری خیابان مدرس در راستای احیای ارزشهای فرهنگی ـ تاریخی شهرند.

گذار تحولی بافت کالبدی روستاهای واقع در حوزه های کلانشهری مطالعه موردی : مساکن روستایی –دهستان طرقبه

دوره 1، شماره 1 ، بهمن 1391، ، صفحه 39-48

چکیده

بافت کالبدی در روستاها بستر فعالیتهای مختلفی به شمار میرود که در زندگی روستایی نقش مهمی دارند و بسیاری از کارکردهای روستایی وابسته به این عناصر است. به صورتیکه هرگونه تغییر در ویژگی-های اجتماعی - فرهنگی و اقتصادی در بافت کالبدی روستاها منعکس میشود. این تغییرات بیانگر تأثیرپذیری سکونتگاههای روستایی از جریانهای مختلف ... بیشتر بافت کالبدی در روستاها بستر فعالیتهای مختلفی به شمار میرود که در زندگی روستایی نقش مهمی دارند و بسیاری از کارکردهای روستایی وابسته به این عناصر است. به صورتیکه هرگونه تغییر در ویژگی-های اجتماعی - فرهنگی و اقتصادی در بافت کالبدی روستاها منعکس میشود. این تغییرات بیانگر تأثیرپذیری سکونتگاههای روستایی از جریانهای مختلف از جمله شهرگرایی است. زیرا روستاها روابط مختلفی با شهر دارند و ابعاد و دامنه این روابط بر بافت کالبدی روستایی اثرات فراوانی داشته است و باعث تغییر ساختار و عملکرد مساکن روستایی شده است. این تغییرات در حاشیه شهرها مشهودتر بوده و این تغییرات در دامنه گستردهتری قابل مشاهده است. مساکن سنتی روستایی با توجه به عملکردهای متنوع روستایی فضاهای کارکردی مختلفی دارند که باعث تمایز آنها از مساکن شهری است و باعث سهولت فعالیتهای روستایی میشوند. در حالیکه مساکن جدید روستایی که برگرفته از الگوهای شهری ساخته شدهاند تک کارکردی بوده و چالشهایی را در فعالیتهای جدید روستایی ایجاد نمودهاند. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی انجام پذیرفته است و دادههای تحقیق از طریق کتابخانهای و میدانی جمعآوری شدهاند. براساس یافتههای پژوهش، شهرگرایی باعث تحول اجزاء ساختاری و کارکردی مساکن سنتی روستایی شده است و در مسکن روستایی نوین، عناصر جدیدی به تبعیت از مساکن شهری شکل گرفته است که بر کارکردهای مسکن اثرگذار است

پیوستگی توسعة روستایی ـ شهری در قالب منظومه‌های روستایی

دوره 2، شماره 4 ، دی 1394، ، صفحه 11-20

چکیده

توسعة پایدار روستایی فرایندی است که ارتقای همه‌جانبة زندگی روستایی را از طریق زمینه‌سازی و ترغیب فعالیتهای همساز با قابلیتها و تنگناهای محیط (به مفهوم عام آن) مورد تأکید قرار می‌دهد. بر این بنیاد، توسعة پایدار روستایی جنبه‌های گوناگونی را شامل است، اما زمینه‌سازیهای ساختاری در چهار جنبة عام می‌تواند به کارکرد مناسب این ... بیشتر توسعة پایدار روستایی فرایندی است که ارتقای همه‌جانبة زندگی روستایی را از طریق زمینه‌سازی و ترغیب فعالیتهای همساز با قابلیتها و تنگناهای محیط (به مفهوم عام آن) مورد تأکید قرار می‌دهد. بر این بنیاد، توسعة پایدار روستایی جنبه‌های گوناگونی را شامل است، اما زمینه‌سازیهای ساختاری در چهار جنبة عام می‌تواند به کارکرد مناسب این فرایند بیانجامد. این جنبه‌ها عبارتند از: محیطی ـ اکولوژیک، اجتماعی ـ فرهنگی، اقتصادی ـ سیاسی و کالبدی ـ فضایی. یکپارچگی فضایی در قالب رویکرد نظاموار، سکونتگاههای روستایی را در مقیاسهای گوناگون نقطه‌ای، محلی، ناحیه‌ای و منطقه‌ای و ملی، و البته همه جا به‌عنوان نظامهای باز، مورد توجه قرار می‌دهد. بدینسان، هر سکونتگاه روستایی نه تنها به‌لحاظ کنش و واکنشهای بین اجزا و نیروهای مختلف درونی خود، بلکه از نظر تعامل با دیگر نظامهای سکونتگاهی (دیگر سکونتگاهها، اعم از روستایی و شهری) نیز پیوسته در روندی پویا قرار دارد. در این بین، آنچه که اهمیتی تعیین‌کننده دارد، امکانات و قابلیتهای محیط نظام است که به‌صورت امکانِ برپایی رابطة تعاملی با سیاستگذاریها، برنامه‌ریزیها و تخصیص اعتبارات و مانند آن تجلی می‌یابد. از سوی دیگر، با عنایت به رویکردهای نوین در جغرافیای کاربردی و توجه به نقش جوامع در ایجاد فضاهای گوناگون، بسیاری از اهداف برنامه‌ریزی فضایی و ابعاد پایداری در پیوندی تنگاتنگ مورد توجه قرار دارند. این مقاله کوشش دارد تا نشان دهد، هرگونه پایداری در روند توسعة روستایی، مستلزم نگرشی یکپارچه در قالب پارادایم فضایی است و این مهم میسر نخواهد شد، مگر با رویکردی مبتنی بر شبکه‌های منطقه‌ای در قالب پویش ساختاری ـ کارکردی.

تعداد دوره‌ها	11
تعداد شماره‌ها	39
تعداد مشاهده مقاله	384,609
تعداد دریافت فایل اصل مقاله	433,683
نسبت مشاهده بر مقاله	1256.89
نسبت دریافت فایل بر مقاله	1417.26
تعداد مقالات ارسال شده	1,305
درصد پذیرش	21
زمان پذیرش (روز)	367
تعداد پایگاه های نمایه شده	7
تعداد داوران	199

دوره 12 (1404)

دوره 11 (1403)

دوره 10 (1402)

دوره 9 (1401)

دوره 8 (1400)

دوره 7 (1399)

دوره 6 (1398)

دوره 5 (1397)

دوره 4 (1396)

دوره 2 (1394)

دوره 1 (1392-1391)

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

بانک ها و نمایه نامه ها

ابر واژگان

نشریات مرتبط