نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• فرحناز گرگیج ¹
• احمد حامی ²
• سعداله علیزاده ²
• زانیار صمدی تودار ¹

¹ کارشناسی ارشد مهندسی فضای سبز، گروه مهندسی فضای سبز، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.

² دانشیار گروه مهندسی فضای سبز، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.

چکیده

در حالی‌که بیشتر مطالعات محیط‌های ترمیمی بر فضاهای سبز شهری، پارک‌ها و باغ‌ها متمرکز بوده‌اند، نقش آرامستان‌ها به‌عنوان فضاهای معنوی و ترمیمی در بستر شهرهای ایران، به‌ویژه در اقلیم‌های گرم و خشک، کمتر مورد بررسی قرار گرفته است. پژوهش حاضر با هدف تبیین ظرفیت ترمیمی آرامستان و شناسایی مؤلفه‌های محیطی، معنوی و منظرین مؤثر بر بازیابی روحیه بازدیدکنندگان، آرامستان بهشت محمد رسول‌الله (ص) زاهدان را مطالعه کرده است. این پژوهش با بهره‌گیری از طرح آمیخته اکتشافی متوالی انجام شد. در مرحله کیفی، 59 مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با مراجعه‌کنندگان آرامستان انجام و داده‌ها با روش تحلیل مضمون تحلیل شدند. در مرحله کمی، مضامین استخراج‌شده به متغیرهای دوحالتی تبدیل و با آزمون نیکویی برازش کای‌دو در نرم‌افزار SPSS مورد ارزیابی قرار گرفتند. نتایج نشان داد که از میان مؤلفه‌های نظریه بازیابی توجه، «دور بودن» با فراوانی 7/84 درصد (49/28χ²=، 001/0p<)، «سازگاری» با فراوانی 3/76 درصد (28/16χ²=، 001/0p<) و «شگفتی» با فراوانی 6/74 درصد (25/14χ²=، 001/0p<)  دارای اثر معنادار در تجربه بازیابی روحیه بازدیدکنندگان هستند؛ در حالی‌که مؤلفه «محدوده» معنادار نبود (091/0 =p). همچنین چهار مضمون اکتشافی شامل «اوقات فراغت» (1/83 درصد)، «تقدس‌بخشی» (3/76 درصد)، «تجلی آیین» (9/72 درصد) و «نوع‌دوستی» (2/54 درصد) شناسایی شد که سه مورد نخست از نظر آماری معنادار بودند (001/0p<). یافته‌ها نشان دادند که تجربه ترمیم روانی در آرامستان مورد مطالعه صرفاً متکی بر عناصر طبیعی نیست، بلکه مؤلفه‌هایی نظیر سکوت، خلوت، معنویت، یادآوری مرگ و تأمل در زندگی نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در بازیابی روحیه ایفا می‌کنند.

کلیدواژه‌ها

• توسعه کالبدی
• منظر سبز
• آرامستان‌های شهری
• بازیابی روحیه
• فضاهای معنوی شهری