دانشگاه پیام نور برنامه ریزی توسعه کالبدی 2645-5471 13 1 2026 05 22 Physical Development of Urban Spiritual Spaces for the Restoration of Civic Spirit: A Case Study of the Cemeteries of Zahedan City توسعه کالبدی فضاهای معنوی شهری به منظور بازیابی روحیه شهروندی موردمطالعه: آرمستان‌های شهر زاهدان 1 14 13213 10.30473/psp.2026.78021.2814 FA فرحناز گرگیج کارشناسی ارشد مهندسی فضای سبز، گروه مهندسی فضای سبز، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران. احمد حامی دانشیار گروه مهندسی فضای سبز، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران. سعداله علیزاده دانشیار گروه مهندسی فضای سبز، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران. زانیار صمدی تودار کارشناسی ارشد مهندسی فضای سبز، گروه مهندسی فضای سبز، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران. Journal Article 2026 04 10 Introduction While most studies on restorative environments have focused on urban green spaces, parks, and gardens, the role of cemeteries as spiritual and restorative spaces in Iranian cities, particularly within hot and arid climates, has received limited attention. This study aims to investigate the restorative potential of cemeteries and identify the environmental, spiritual, and landscape-related factors influencing visitors’ psychological restoration, using Behesht-e Mohammad Rasoul Allah Cemetery in Zahedan as a case study. Methodology The research employed an Exploratory Sequential Mixed Methods design. In the qualitative phase, 59 semi-structured interviews were conducted with cemetery visitors, and the data were analyzed using thematic analysis. In the quantitative phase, the extracted themes were transformed into dichotomous variables and examined using the Chi-square goodness-of-fit test in SPSS. Results The findings revealed that among the components of Attention Restoration Theory (ART), “Being Away” (84.7%; χ² = 28.49, p < 0.001), “Compatibility” (76.3%; χ² = 16.28, p < 0.001), and “Fascination” (74.6%; χ² = 14.25, p < 0.001) had significant effects on visitors’ restorative experiences, whereas “Extent” was not statistically significant (p = 0.091). In addition, four emergent themes were identified, including “Leisure Activities” (83.1%), “Sacralization” (76.3%), “Ritual Expression” (72.9%), and “Altruism” (54.2%), of which the first three were statistically significant (p < 0.001). Discussion and Conclusion The results indicate that psychological restoration in the studied cemetery is not solely dependent on natural elements. Rather, factors such as silence, solitude, spirituality, reminders of mortality, and reflection on life play a substantial role in enhancing visitors’ psychological restoration. در حالی‌که بیشتر مطالعات محیط‌های ترمیمی بر فضاهای سبز شهری، پارک‌ها و باغ‌ها متمرکز بوده‌اند، نقش آرامستان‌ها به‌عنوان فضاهای معنوی و ترمیمی در بستر شهرهای ایران، به‌ویژه در اقلیم‌های گرم و خشک، کمتر مورد بررسی قرار گرفته است. پژوهش حاضر با هدف تبیین ظرفیت ترمیمی آرامستان و شناسایی مؤلفه‌های محیطی، معنوی و منظرین مؤثر بر بازیابی روحیه بازدیدکنندگان، آرامستان بهشت محمد رسول‌الله (ص) زاهدان را مطالعه کرده است. این پژوهش با بهره‌گیری از طرح آمیخته اکتشافی متوالی انجام شد. در مرحله کیفی، 59 مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با مراجعه‌کنندگان آرامستان انجام و داده‌ها با روش تحلیل مضمون تحلیل شدند. در مرحله کمی، مضامین استخراج‌شده به متغیرهای دوحالتی تبدیل و با آزمون نیکویی برازش کای‌دو در نرم‌افزار SPSS مورد ارزیابی قرار گرفتند. نتایج نشان داد که از میان مؤلفه‌های نظریه بازیابی توجه، «دور بودن» با فراوانی 7/84 درصد (49/28χ²=، 001/0p<)، «سازگاری» با فراوانی 3/76 درصد (28/16χ²=، 001/0p<) و «شگفتی» با فراوانی 6/74 درصد (25/14χ²=، 001/0p<) دارای اثر معنادار در تجربه بازیابی روحیه بازدیدکنندگان هستند؛ در حالی‌که مؤلفه «محدوده» معنادار نبود (091/0 =p). همچنین چهار مضمون اکتشافی شامل «اوقات فراغت» (1/83 درصد)، «تقدس‌بخشی» (3/76 درصد)، «تجلی آیین» (9/72 درصد) و «نوع‌دوستی» (2/54 درصد) شناسایی شد که سه مورد نخست از نظر آماری معنادار بودند (001/0p<). یافته‌ها نشان دادند که تجربه ترمیم روانی در آرامستان مورد مطالعه صرفاً متکی بر عناصر طبیعی نیست، بلکه مؤلفه‌هایی نظیر سکوت، خلوت، معنویت، یادآوری مرگ و تأمل در زندگی نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در بازیابی روحیه ایفا می‌کنند.

https://psp.journals.pnu.ac.ir/article_13213_4a80e65fc9b55b1630cd2bfb898b4526.pdf

دانشگاه پیام نور برنامه ریزی توسعه کالبدی 2645-5471 13 1 2026 06 20 Assessment and prediction of land use/land cover changes using satellite images and CA-Markov model (Case study: District 22 of Tehran Municipality) ارزیابی و پیش‌بینی تغییرات پوشش/کاربری اراضی با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای و مدل CA-Markov (موردمطالعه : منطقه 22 شهرداری تهران) 15 30 13214 10.30473/psp.2026.77866.2812 FA پروانه سبحانی استادیار، گروه محیط زیست، دانشگاه لرستان، دانشکده منابع طبیعی، خرم آباد، ایران افشین دانه کار استاد گروه محیط زیست، دانشگاه تهران، دانشکده منابع طبیعی، کرج، ایران Journal Article 2026 04 28 Introduction Land use changes driven by the expansion of human activities are among the most significant threats to urban areas. Methodology Accordingly, this study investigated the spatiotemporal dynamics of land cover/land use (LULC) changes in Tehran Municipality District 22 during 1995–2025 and predicted future change patterns up to 2041 using the integrated Cellular Automata–Markov (CA–Markov) model. LULC maps were produced for 1995 and 2025, and temporal changes in different land-use classes were analyzed. The CA–Markov model was then applied to simulate future land-use changes, and its performance was evaluated using the Kappa coefficient. Results The results indicated that built-up areas exhibited the greatest increase, expanding from 2,572.11 ha in 1995 to 2,827.46 ha in 2025. In contrast, bare areas declined from 2,780.52 ha to 2,391.80 ha during the same period. Water areas and vegetation cover showed increasing trends, whereas agricultural areas continuously decreased throughout the study period. A Kappa coefficient of 0.88 confirmed the high predictive accuracy of the CA–Markov model. According to the simulation results, built-up areas are projected to increase to 2,890.40 ha by 2041, while bare areas are expected to decline to 2,287 ha. Discussion and Conclusion These findings indicate the continued expansion of built-up areas, increasing pressure on land resources due to population growth and the concentration of economic and urban development activities. Therefore, mitigating the adverse impacts of LULC change requires effective planning, integrated land management, and sustainable resource utilization. The findings provide a scientific basis for decision-making and urban management strategies to support sustainable urban development. تغییرات کاربری اراضی ناشی از توسعه فعالیت‌های انسانی یکی از مهم‌ترین تهدیدهای مناطق شهری به شمار می‌رود. ازاین‌رو، پژوهش حاضر با هدف بررسی روند تغییرات پوشش/کاربری اراضی منطقه ۲۲ شهرداری تهران طی دوره ۱۹۹۵ تا ۲۰۲۵ و پیش‌بینی الگوی تغییرات تا سال ۲۰۴۱ با استفاده از مدل ترکیبی CA–Markov انجام شد. ابتدا نقشه‌های پوشش/کاربری اراضی برای سال‌های ۱۹۹۵ و ۲۰۲۵ تهیه و روند تغییرات کلاس‌های مختلف اراضی تحلیل شد. سپس با بکارگیری مدل CA–Markov، تغییرات آینده شبیه‌سازی و اعتبار مدل با استفاده از ضریب کاپا ارزیابی شد. نتایج نشان داد اراضی انسان‌ساخت از 11/2572 هکتار در سال ۱۹۹۵ به 46/2827 هکتار در سال ۲۰۲۵ افزایش یافته و بیشترین روند افزایشی را داشته است. در مقابل، اراضی بایر از 52/2780 به 8/2391 هکتار کاهش یافته است. همچنین، منابع آبی و پوشش‌های گیاهی روندی افزایشی و اراضی کشاورزی روند کاهشی را طی دوره مطالعه نشان می‌دهد. ضریب کاپای 88/0 نیز دقت مطلوب مدل را در پیش‌بینی تغییرات تأیید می‌کند. بر اساس نتایج شبیه‌سازی، اراضی انسان‌ساخت تا سال ۲۰۴۱ به 4/2890 هکتار افزایش یافته و اراضی بایر به ۲۲۸۷ هکتار کاهش خواهد یافت. این روند بیانگر تداوم گسترش کاربری‌های انسان‌ساخت در سال‌های آینده و تشدید فشار بر منابع سرزمینی در اثر رشد جمعیت و تمرکز فعالیت‌های اقتصادی و کالبدی است. ازاین‌رو، کاهش پیامدهای نامطلوب تغییرات پوشش/کاربری اراضی مستلزم برنامه‌ریزی کارآمد، مدیریت یکپارچه و بهره‌برداری پایدار از منابع سرزمینی است. یافته‌های این پژوهش می‌تواند مبنایی برای تصمیم‌گیری، کنترل توسعه فعالیت‌های انسانی و تدوین راهبردهای مدیریت شهری در راستای تحقق توسعه پایدار باشد.

https://psp.journals.pnu.ac.ir/article_13214_cc2230e62ad35a773b7f4510a577f8ba.pdf

دانشگاه پیام نور برنامه ریزی توسعه کالبدی 2645-5471 13 1 2026 06 20 Explaining Intergenerational Differences in Physical-spatial Housing Preferences: A Case Study of Urmia تبیین تفاوت‌های بین‌نسلی در ترجیحات کالبدی-فضایی مسکن موردمطالعه: شهرستان ارومیه 31 46 13215 10.30473/psp.2026.77806.2809 FA سمانه دهقان دانشجوی دکتری معماری اسلامی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران حامد بیتی دانشیار، گروه معماری، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران. فرهاد احمدنژاد استادیار دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران آزیتا بلالی اسکوئی استاد دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران Journal Article 2026 04 21 Introduction Designing desirable housing requires accurate knowledge of users and understanding the changes in their needs in social and cultural contexts. One of the effective factors in this field is intergenerational differences that affect the formation of spatial and physical preferences of residents. The aim of this research is to explain the physical preferences of architecture in the field of housing, focusing on the role of intergenerational differences in Urmia city. Methodology This study is applied in terms of purpose and descriptive-analytical in nature and was conducted with a quantitative approach. Data were collected through library studies and field surveys, and the main tool was a researcher-made questionnaire whose validity was confirmed by experts and its reliability was established with Cronbach’s alpha of 0.902. The statistical population includes four generations of Urmia residents (the growing generation, Generation X, Generation Millennial, and Generation Z). The sample size was 384 people who were selected using the stratified-cluster sampling method. Data analysis was performed using SPSS software and ANOVA, ANCOVA, and multivariate regression tests. Results The findings show that the internal consistency of the items is favorable and there is a significant difference between generations in physical housing preferences (F=18.74, p<0.01). These differences are especially prominent in the physical-functional and physical-environmental dimensions. Younger generations have a greater tendency towards spatial flexibility, multiple functions, and smartization, and older generations emphasize spatial hierarchy, privacy, and functional separation. Discussion and Conclusion The results also show that the generation variable still has a significant effect on physical housing preferences even after controlling for socio-economic factors and was identified as the strongest predictor of physical preferences طراحی مسکن مطلوب نیازمند شناخت دقیق کاربران و درک تغییرات نیازهای آنان در بسترهای اجتماعی و فرهنگی است. یکی از عوامل مؤثر در این زمینه، تفاوت‌های بین‌نسلی است که بر شکل‌گیری ترجیحات فضایی و کالبدی ساکنان تأثیر می‌گذارد. هدف این پژوهش، تبیین ترجیحات کالبدی معماری در حوزه مسکن با تمرکز بر نقش تفاوت‌های میان‌نسلی در شهرستان ارومیه است. این مطالعه از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت توصیفی-تحلیلی بوده و با رویکرد کمی انجام شده است. داده‌ها از طریق مطالعات کتابخانه‌ای و پیمایش میدانی گردآوری شده و ابزار اصلی، پرسشنامه‌ای محقق‌ساخته بوده که روایی آن به تأیید خبرگان و پایایی آن با آلفای کرونباخ ۰.۹۰۲ تثبیت شده است. جامعه آماری شامل چهار نسل ساکن ارومیه (ازدیاد اولاد، نسل X، نسل هزاره و نسلZ ) است. حجم نمونه ۳۸۴ نفر بوده که با روش نمونه‌گیری طبقه‌ای–خوشه‌ای انتخاب شده‌اند. تحلیل داده‌ها با نرم‌افزار SPSS و آزمون‌های ANOVA، ANCOVA و رگرسیون چندمتغیره انجام شد. یافته‌ها نشان می‌دهد سازگاری درونی گویه‌ها مطلوب است و تفاوت معناداری میان نسل‌ها در ترجیحات کالبدی مسکن وجود دارد (74/18 F=، 10/0p<. این تفاوت‌ها به‌ویژه در ابعاد کالبدی - عملکردی و کالبدی - محیطی برجسته است. نسل‌های جوان‌تر تمایل بیشتری به انعطاف‌پذیری فضایی، عملکردهای چندگانه و هوشمندسازی دارند و نسل‌های مسن‌تر بر سلسله‌مراتب فضایی، حریم و تفکیک عملکردی تأکید می‌کنند. همچنین نتایج نشان می‌دهد متغیر نسل حتی با کنترل عوامل اقتصادی - اجتماعی، همچنان اثر معناداری بر ترجیحات کالبدی مسکن دارد و به عنوان قوی‌ترین پیش‌بینی‌کننده ترجیحات کالبدی شناسایی شد.

https://psp.journals.pnu.ac.ir/article_13215_3ccb3fb0abca1d95209b1e5027fa3c6c.pdf

دانشگاه پیام نور برنامه ریزی توسعه کالبدی 2645-5471 13 1 2026 06 20 Developing a Structural Equation Model for the Impact of Satisfaction with Physical Factors and Rural Sustainability on Rural Migration Tendencies تحلیل رابطه رضایت‌مندی از عوامل کالبدی پایداری روستایی و تمایل به مهاجرت موردمطالعه‌: شهرستان دره‌شهر (استان ایلام) 47 66 13217 10.30473/psp.2026.77938.2813 FA مهدی صالحی کارشناس ارشد گروه معماری، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران، بهروز صالحی استادیار گروه معماری، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران 0000-0002-3731-7429 سیما فردوسیان استادیار گروه شهرسازی، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران، Journal Article 2026 05 05 Introduction Excessive migration has become a major social challenge in recent decades. This study aims to identify the factors significantly associated with migration intention in the rural areas of Darreh Shahr County, Ilam Province, Iran. Methodology This applied research was conducted using a descriptive-analytical method. Data were collected through library research and field surveys using a questionnaire. Based on Cochran’s formula, 385 respondents were selected from 16 villages in Darreh Shahr County through cluster random sampling. The study examined the relationship between migration intention and satisfaction with physical factors, including housing conditions, village structure, and basic village facilities, as well as social, economic, and environmental sustainability. Data were analyzed using SPSS 2025 and SmartPLS 3. Results The findings showed that satisfaction with housing conditions, village physical structure, village facilities, social sustainability, economic sustainability, and environmental sustainability had significant relationships with migration intention. Increased satisfaction with these factors was associated with a lower tendency to migrate. Among these variables, satisfaction with the physical condition of housing had the strongest relationship with migration intention. The proposed model had a coefficient of determination of R2=0.66, indicating that 66% of the variance in migration intention was explained by the independent variables. Discussion and Conclusion The results highlight the importance of improving physical, social, economic, and environmental conditions in rural areas to reduce migration intention. Strengthening these dimensions can help decrease rural out-migration and support sustainable rural development. مهاجرت بی‌رویه به عنوان چالشی اجتماعی توجه پژوهشگران را در دهه‌های اخیر به خود جلب کرده است و هدف این پژوهش یافتن عواملی است که رابطه معناداری با مهاجرت از نواحی روستایی شهرستان دره‌شهر واقع در استان ایلام داشته باشند. روش تحقیق استفاده شده در این پژوهش از نوع توصیفی- تحلیلی و نوع پژوهش کاربردی است. در جمع‌آوری اطلاعات از دو روش مطالعات کتابخانه‌ای و روش میدانی (پرسشنامه) استفاده شده است. حجم نمونه بر اساس فرمول کوکران تعداد 385 نفر استخراج شد و این تعداد از بین 66 روستا مربوط به شهرستان دره‌شهر به صورت نمونه‌گیری خوشه‌ای و تصادفی انتخاب شدند. پژوهش حاضر به بررسی رابطه رضایت از عوامل کالبدی (رضایت از کالبد واحد مسکونی، رضایت از کالبد روستا، رضایت از امکانات روستا)، پایداری اجتماعی، پایداری زیست محیطی و پایداری اقتصادی با عامل تمایل به مهاجرت با استفاده از پرسشنامه و نرم افزارهای Spss2025 وSmartPLS3 پرداخته است. نتایج پژوهش نشان می دهد رضایت از کالبد واحد مسکونی، کالبد روستا، امکانات اولیه روستا، پایداری اجتماعی، پایداری اقتصادی و پایداری زیست محیطی به ترتیب بیشترین رابطه را با میزان تمایل به مهاجرت از روستا دارند و با افزایش رضایت‌مندی مردم از عوامل فوق میزان تمایل مردم به مهاجرت از روستا کاهش می یابد. در پژوهش حاضر با ترکیب متغیر‌های ذکر شده مدلی ارائه گردیده است که دارای ضریب تعیین (66/0R2=) می‌باشد و نشان می‌دهد میزان تغییرات متغیر تمایل به مهاجرت و به میزان 66 درصد به‌وسیله مدل ارائه شده و تحت تاثیر متغیرهای مستقل مدل ارائه شده تبیین می‌شود.

https://psp.journals.pnu.ac.ir/article_13217_3866b0e1383aa8e3016f1fc422035e1e.pdf

دانشگاه پیام نور برنامه ریزی توسعه کالبدی 2645-5471 13 1 2026 06 20 Evaluating the Thermal Performance of Exterior Walls in Residential Buildings within Cold Climates and Proposing an Environmentally Optimized Model (Case Study: Bonab) ارزیابی عملکرد حرارتی جداره‌های خارجی ساختمان‌های مسکونی در اقلیم سرد و ارائه مدل بهینه مبتنی بر شرایط محیطی (موردمطالعه: شهر بناب) 67 80 13218 10.30473/psp.2026.78043.2816 FA عطاءاله زرفشان استادیار گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران Journal Article 2026 04 24 Introduction Amid accelerating urbanization and escalating energy demands in the built environment, enhancing the thermal efficiency of building envelopes has become imperative, particularly in climatically challenging regions. Methodology This study investigates and optimizes the thermal behavior of external walls in residential buildings within the cold, mountainous context of Bonab, East Azerbaijan Province, Iran. The building sector accounts for nearly 40% of Iran’s final energy consumption, with a substantial portion attributed to heating and cooling loads. To address this, a hybrid methodology integrating on-site measurements and dynamic energy simulations - conducted using DesignBuilder - was employed to evaluate various wall assemblies and façade configurations across representative residential structures in Bonab. Results The analysis encompassed multiple wall constructions, including clay brick, lightweight expanded clay aggregate (Leca), and autoclaved aerated concrete (AAC), combined with extruded polystyrene (XPS) insulation, alongside window-to-wall ratios (WWR) varying between 15% and 45%. Results demonstrate that an AAC–XPS composite wall system delivers optimal thermal performance, achieving a 42% reduction in annual energy consumption relative to conventional clay block walls. Furthermore, a daylight factor between 25% and 35% is identified as the ideal WWR range for Bonab, balancing energy efficiency with sufficient natural illumination. By leveraging localized climatic data and empirical validation. Discussion and Conclusion This research provides evidence-based, scalable recommendations for architects, building engineers, and urban planners seeking to advance energy-resilient design strategies in cold, highland climates. با توجه به رشد سریع شهرنشینی و چالش‌های مصرف انرژی در ساختمان‌ها، بهینه‌سازی عملکرد حرارتی پوسته ساختمان‌ها به ضرورتی اجتناب‌ناپذیر تبدیل شده است. این پژوهش با هدف خوانش و بهینه‌سازی عملکرد حرارتی جداره‌های خارجی در اقلیم سرد و کوهستانی، شهر بناب در استان آذربایجان شرقی را به عنوان مطالعه موردی در نظر گرفته است. در ایران، حدود 40 درصد از مصرف انرژی نهایی در بخش ساختمان‌ها صرف می‌شود که سهم قابل توجهی از آن مربوط به سرمایش و گرمایش فضاهای زندگی است. در این تحقیق، با استفاده از ترکیب داده‌های میدانی و شبیه‌سازی‌های کامپیوتری در نرم‌افزار Design Builder، عملکرد حرارتی چندین نمونه ساختمان مسکونی در شهر بناب مورد بررسی قرار گرفته است. تمامی بخش‌های دیوارهای خارجی با مصالح مختلف شامل بلوک سفال، بلوک لیکا، بلوک AAC و همچنین نسبت‌های مختلف نما به دیوار در محدوده 15-45 درصد تحلیل شدند. یافته‌ها نشان داد که ترکیب بلوک AAC با عایق حرارتی پلی‌استایرن اکسترود شده (XPS) به عنوان بهترین مصالح برای دیوارهای خارجی در این اقلیم شناسایی شد که منجر به کاهش 42 درصدی مصرف انرژی در مقایسه با دیوارهای سفالی استاندارد می‌شود. همچنین محدوده پیشنهادی برای ضریب نورگیری در بناب 25-35 درصد است که ضمن کمینه‌سازی مصرف انرژی، دسترسی کافی به نور طبیعی را نیز تضمین می‌کند. این پژوهش با تأکید بر زمینه‌های محلی و استفاده از داده‌های میدانی، راهکارهای عملی و کاربردی را برای معماران، مهندسان و سیاست‌گذاران در زمینه طراحی ساختمان‌های انرژی‌کارآمد در مناطق سرد و کوهستانی ارائه می‌دهد.

https://psp.journals.pnu.ac.ir/article_13218_211619aaefdfa75afc671ad9e3a06550.pdf

دانشگاه پیام نور برنامه ریزی توسعه کالبدی 2645-5471 13 1 2026 06 20 Statistical Analysis of the Role of Good Governance in Reducing Social Inequalities Using Fuzzy Models (Case Study: Ahvaz Metropolis) تحلیل آماری نقش حکمروایی خوب در کاهش نابرابری‌های اجتماعی با استفاده از مدل‌های فازی موردمطالعه : کلان‌شهر اهواز 81 96 13212 10.30473/psp.2026.78086.2817 FA پرویز سلیمانی مقدم استادیار، گروه جغرافیا، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران ایمان مخدوم استادیار، گروه آمار، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران Journal Article 2026 04 16 The aim of the present study is to investigate the role of good urban governance in reducing social inequalities in the metropolis of Ahvaz using fuzzy multi-criteria decision-making models. Methodology The research is applied-theoretical in terms of purpose and descriptive-analytical survey in terms of method. Data were collected through library and field methods (pairwise comparison questionnaires completed by 10 experts in urban management and university professors). For weighting the main criteria and indicators, the Fuzzy Analytic Hierarchy Process (Fuzzy AHP) model with Buckley's geometric mean approach was used. Then, to finalize the ranking of indicators based on their effectiveness in reducing social inequalities, the Fuzzy TOPSIS technique was employed. Results The findings showed that among the three main criteria (governance, urban services, and social justice), the "governance" criterion with a normalized weight of 0.565 has the highest importance. In the Fuzzy AHP weighting stage, the "transparency and access to information" indicator obtained the highest final weight (0.210), but in the final Fuzzy TOPSIS ranking, the "rule of law" indicator with a similarity coefficient of 0.517 ranked first, "accountability" with 0.445 ranked second, and "transparency" with 0.432 ranked third. The results indicate that improving the fundamental principles of governance (rule of law, accountability, and transparency) has a greater impact on reducing social inequalities in Ahvaz than merely developing physical urban services. Discussion and Conclusion Accordingly, it is suggested that the Ahvaz Municipality revise urban laws with an emphasis on transparency and accountability, expand citizenship education, and employ the combined Fuzzy AHP-TOPSIS model as a continuous tool in inequality reduction planning. هدف پژوهش حاضر، بررسی نقش حکمروایی خوب شهری در کاهش نابرابری‌های اجتماعی در کلان‌شهر اهواز با استفاده از مدل‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره فازی است. پژوهش از نظر هدف کاربردی-نظری و از نظر روش توصیفی-تحلیلی پیمایشی است. داده‌ها از طریق روش کتابخانه‌ای و میدانی (پرسشنامه‌های مقایسات زوجی تکمیل‌شده توسط 10 نفر از خبرگان مدیریت شهری و اساتید دانشگاهی) جمع‌آوری گردید. برای وزن‌دهی به معیارهای اصلی و شاخص‌ها از مدل تحلیل سلسله‌مراتبی فازی (Fuzzy AHP) با رویکرد میانگین هندسی باکلی استفاده شد. سپس به منظور رتبه‌بندی نهایی شاخص‌ها بر‌اساس میزان تأثیرگذاری در کاهش نابرابری‌های اجتماعی، از تکنیک تاپسیس فازی (Fuzzy TOPSIS) بهره گرفته شد. یافته‌ها نشان داد که از میان سه معیار اصلی (حکمروایی، خدمات شهری و عدالت اجتماعی)، معیار «حکمروایی» با وزن نرمال شده 565/0 بیشترین اهمیت را دارد. در مرحله وزن‌دهی با AHP فازی، شاخص «شفافیت و دسترسی به اطلاعات» بیشترین وزن نهایی (210/0) را کسب کرد، اما در رتبه‌بندی نهایی TOPSIS فازی، شاخص «قانونمندی» با ضریب شباهت 517/0 در رتبه اول، «پاسخگویی» با 445/0 در رتبه دوم و «شفافیت» با 432/0 در رتبه سوم قرار گرفتند. نتایج حاکی از آن است که بهبود اصول بنیادین حکمروایی (قانونمندی، پاسخگویی و شفافیت) نسبت به صرفاً توسعه خدمات فیزیکی شهری، تأثیر بیشتری در کاهش نابرابری‌های اجتماعی در اهواز دارد. بر این اساس، پیشنهاد می‌شود شهرداری اهواز قوانین شهری را با تأکید بر شفافیت و پاسخگویی بازنگری کرده، آموزش‌های شهروندی را گسترش دهد و مدل ترکیبی AHP-TOPSIS فازی را به عنوان ابزاری مستمر در برنامه‌ریزی‌های کاهش نابرابری به کار گیرد.

https://psp.journals.pnu.ac.ir/article_13212_3bc21ea8dc03f1f6319f4912a5f06629.pdf

دانشگاه پیام نور برنامه ریزی توسعه کالبدی 2645-5471 13 1 2026 06 20 the Role of Large Commercial Complexes in the Sustainability of Mashhad City with a Structural–Functional Approach نقش‌آفرینی مجتمع‌های کلان تجاری در پایداری کلان شهرمشهد 97 112 13080 10.30473/psp.2026.74472.2771 FA عارفه علی اکبری دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه پیام ‌نور، تهران، ایران. 0009-0000-2192-0445 اسماعیل علی اکبری استاد گروه جغرافیا، دانشگاه پیام ‌نور، تهران، ایران مصطفی طالشی استاد گروه جغرافیا، دانشگاه پیام ‌نور، تهران، ایران Journal Article 2026 04 02 Introduction Mega-commercial complexes, as one of the most significant urban elements, play a crucial role in promoting sustainability in metropolitan areas. However, their effective utilization requires a clear understanding of structural–functional dynamics within the context of rapid urban development in iranian metropolises. Mashhad, as a case in point, has experienced accelerated growth in recent decades, resulting in fragmentation of urban land-use systems and subsequent urban unsustainability across local and regional spaces. Methodology This study aims to evaluate the role and performance of these commercial complexes in urban sustainability through a structural–functional approach. Methodologically, the research is descriptive–analytical and applied in purpose. After organizing data into urban sustainability components, gis, spss, and the multi-criteria decision-making marcos model were employed for data analysis. Results Findings reveal that the structural–functional sustainability of mashhad’s commercial complexes was assessed across six dimensions: physical–spatial, economic, social, cultural–recreational, managerial–political, and environmental. Results indicate that the structural dimension (mean = 2.97) outperforms the functional dimension (mean = 2.60); nevertheless, substantial improvements are required in functional aspects, particularly in energy management, services, and optimal space utilization. Furthermore, the environmental and cultural–recreational dimensions demand strengthening to enhance quality of life and customer attraction. Ranking results using the marcos model identified armitaj complex (fk = 0.825) as the most sustainable. Discussion and Conclusion These findings highlight that achieving comprehensive sustainability requires simultaneous attention to both structural and functional dimensions. مجتمعهای کلان تجاری به‌عنوان یکی از مهم‌ترین عناصری شهری نقش برجستهای در تحققپذیری پایداری در کلان شهرها را برعهده دارند. البته بکارگیری این عناصرشهری نیازمند شناخت ساختاری -کارکردی در نظام توسعه شتابان در کلان شهرهای ایرانی است. کلان شهر مشهد با رشد شتابان در دهههای اخیر دچار از هم گسیختهای در نظام کاربریهای شهری و در پی آن بروز ناپایداری شهری در فضاهای محلی-منطقهای را درپی داشته است. این پژوهش بنا دارد که با رویکرد ساختاری _کارکردی نقش و عملکرد این مجتمعهای تجاری را در پایداری شهری مورد ارزیابی قرار دهد. تحقیق حاضر از نظر روششناسی توصیفی- تحلیلی و از لحاظ هدف، از نوع تحقیق کاربردی است. پس از سازماندهی اطلاعات در مولفههای پایداری شهری برای تحلیل یافتهها از نرم‌افزار GIS و SPSS و مدل تصمیمگیری چندمعیاره مارکوس استفاده شده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که پایداری ساختاری-کارکردی مجتمع‌های تجاری کلانشهر مشهد بر اساس شش بعد کالبدی-فضایی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی-فراغتی، مدیریتی-سیاسی و زیست‌محیطی بررسی شده است. شاخص ساختاری با میانگین 97/2 نسبت به شاخص کارکردی با میانگین 60/2 وضعیت بهتری دارد، اما بهبود قابل توجهی در بعد کارکردی، به‌ویژه در زمینه مدیریت انرژی، خدمات و بهره‌برداری بهینه از فضاها ضروری است. علاوه بر این، ابعاد زیست‌محیطی و فرهنگی-فراغتی نیازمند تقویت برای ارتقاء کیفیت زندگی و جذب مشتریان هستند. نتایج رتبه‌بندی با مدل تصمیم‌گیری چندمعیاره مارکوس نشان داد که مجتمع آرمیتاژ با 825/0 Fk = بیشترین پایداری را دارد. این یافته‌ها تأکید می‌کند که تحقق پایداری جامع مستلزم توجه همزمان به تمام ابعاد ساختاری و کارکردی است.

https://psp.journals.pnu.ac.ir/article_13080_3c5fb1d488aff8d4ae61e564314e635e.pdf