دانشگاه پیام نور برنامه ریزی توسعه کالبدی 2645-5471 13 1 2026 05 22 Physical Development of Urban Spiritual Spaces for the Restoration of Civic Spirit: A Case Study of the Cemeteries of Zahedan City توسعه کالبدی فضاهای معنوی شهری به منظور بازیابی روحیه شهروندی موردمطالعه: آرمستان‌های شهر زاهدان 1 14 13213 10.30473/psp.2026.78021.2814 FA فرحناز گرگیج کارشناسی ارشد مهندسی فضای سبز، گروه مهندسی فضای سبز، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران. احمد حامی دانشیار گروه مهندسی فضای سبز، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران. سعداله علیزاده دانشیار گروه مهندسی فضای سبز، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران. زانیار صمدی تودار کارشناسی ارشد مهندسی فضای سبز، گروه مهندسی فضای سبز، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران. Journal Article 2026 04 10 <strong>Introduction                                </strong><br />While most studies on restorative environments have focused on urban green spaces, parks, and gardens, the role of cemeteries as spiritual and restorative spaces in Iranian cities, particularly within hot and arid climates, has received limited attention. This study aims to investigate the restorative potential of cemeteries and identify the environmental, spiritual, and landscape-related factors influencing visitors’ psychological restoration, using Behesht-e Mohammad Rasoul Allah Cemetery in Zahedan as a case study.<br /><strong>Methodology</strong><br />The research employed an Exploratory Sequential Mixed Methods design. In the qualitative phase, 59 semi-structured interviews were conducted with cemetery visitors, and the data were analyzed using thematic analysis. In the quantitative phase, the extracted themes were transformed into dichotomous variables and examined using the Chi-square goodness-of-fit test in SPSS.<br /><strong>Results</strong><br />The findings revealed that among the components of Attention Restoration Theory (ART), “Being Away” (84.7%; χ² = 28.49, p < 0.001), “Compatibility” (76.3%; χ² = 16.28, p < 0.001), and “Fascination” (74.6%; χ² = 14.25, p < 0.001) had significant effects on visitors’ restorative experiences, whereas “Extent” was not statistically significant (p = 0.091). In addition, four emergent themes were identified, including “Leisure Activities” (83.1%), “Sacralization” (76.3%), “Ritual Expression” (72.9%), and “Altruism” (54.2%), of which the first three were statistically significant (p < 0.001).<br /><strong>Discussion and Conclusion</strong><br />The results indicate that psychological restoration in the studied cemetery is not solely dependent on natural elements. Rather, factors such as silence, solitude, spirituality, reminders of mortality, and reflection on life play a substantial role in enhancing visitors’ psychological restoration. در حالی‌که بیشتر مطالعات محیط‌های ترمیمی بر فضاهای سبز شهری، پارک‌ها و باغ‌ها متمرکز بوده‌اند، نقش آرامستان‌ها به‌عنوان فضاهای معنوی و ترمیمی در بستر شهرهای ایران، به‌ویژه در اقلیم‌های گرم و خشک، کمتر مورد بررسی قرار گرفته است. پژوهش حاضر با هدف تبیین ظرفیت ترمیمی آرامستان و شناسایی مؤلفه‌های محیطی، معنوی و منظرین مؤثر بر بازیابی روحیه بازدیدکنندگان، آرامستان بهشت محمد رسول‌الله (ص) زاهدان را مطالعه کرده است. این پژوهش با بهره‌گیری از طرح آمیخته اکتشافی متوالی انجام شد. در مرحله کیفی، 59 مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با مراجعه‌کنندگان آرامستان انجام و داده‌ها با روش تحلیل مضمون تحلیل شدند. در مرحله کمی، مضامین استخراج‌شده به متغیرهای دوحالتی تبدیل و با آزمون نیکویی برازش کای‌دو در نرم‌افزار SPSS مورد ارزیابی قرار گرفتند. نتایج نشان داد که از میان مؤلفه‌های نظریه بازیابی توجه، «دور بودن» با فراوانی 7/84 درصد (49/28χ²=، 001/0p<)، «سازگاری» با فراوانی 3/76 درصد (28/16χ²=، 001/0p<) و «شگفتی» با فراوانی 6/74 درصد (25/14χ²=، 001/0p<)  دارای اثر معنادار در تجربه بازیابی روحیه بازدیدکنندگان هستند؛ در حالی‌که مؤلفه «محدوده» معنادار نبود (091/0 =p). همچنین چهار مضمون اکتشافی شامل «اوقات فراغت» (1/83 درصد)، «تقدس‌بخشی» (3/76 درصد)، «تجلی آیین» (9/72 درصد) و «نوع‌دوستی» (2/54 درصد) شناسایی شد که سه مورد نخست از نظر آماری معنادار بودند (001/0p<). یافته‌ها نشان دادند که تجربه ترمیم روانی در آرامستان مورد مطالعه صرفاً متکی بر عناصر طبیعی نیست، بلکه مؤلفه‌هایی نظیر سکوت، خلوت، معنویت، یادآوری مرگ و تأمل در زندگی نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در بازیابی روحیه ایفا می‌کنند. https://psp.journals.pnu.ac.ir/article_13213_4a80e65fc9b55b1630cd2bfb898b4526.pdf