دانشگاه پیام نور برنامه ریزی توسعه کالبدی 2645-5471 12 3 2025 12 21 Conceptual Reconsideration of National Spatial Planning from an Ontological Perspective and Temporal–Spatial Considerations بازاندیشی مفهوم آمایش سرزمین از منظر هستی‌شناسی و ملاحظات مکانی–زمانی 43 60 12987 10.30473/psp.2026.76151.2790 FA فاطمه سادات کهکی مرکز پژوهش های توسعه و آینده نگری مرتضی مهرعلی تبار فیروزجایی استادیارمرکز پژوهش های توسعه و آینده نگری Journal Article 2025 10 15 National Spatial Planning, as one of the fundamental pillars of the national planning system, has undergone semantic fragmentation and conceptual ambiguity over time. This study aims to reconsider the concept of National Spatial Planning from an ontological perspective and through the lens of temporal–spatial considerations, seeking to identify the roots of its conceptual crisis and propose a theoretical framework for its redefinition within Iran’s planning system. Due to its transdisciplinary nature, spatial planning emerges at the intersection of geography, economics, sociology, environmental science, and political science. This multidimensionality has resulted in diverse and sometimes contradictory interpretations of its essence. The research adopts a qualitative and analytical–conceptual methodology, combining content analysis of institutional and academic documents, comparative studies of international experiences, and semi-structured interviews with experts and policy practitioners. Findings reveal that in Iran, the absence of a shared theoretical foundation and the dominance of sectoral and administrative approaches have led to conceptual fragmentation and weak spatial governance. In contrast, comparative analysis demonstrates that at the global level, the concept of spatial planning has evolved from a centralized, physical–planning approach toward spatial governance, sustainability, spatial justice, local participation, and future-oriented perspectives. The study concludes that reconstructing the conceptual foundation of spatial planning in Iran requires a renewed ontological understanding of space, recognition of temporal–spatial dynamics in development processes, and the establishment of an integrated, systemic, and interactive planning framework. Without such conceptual reconsideration, spatial planning will remain rhetorical and fail to play its guiding role in achieving balanced national development.  آمایش سرزمین به‌عنوان یکی از ارکان بنیادین نظام برنامه‌ریزی کشور، مفهومی است که در گذر زمان دچار تغییر، تشتت و چندگانگی معنایی شده است. این پژوهش با هدف بازاندیشی مفهوم آمایش سرزمین از منظر هستی‌شناسی و ملاحظات زمانی–مکانی، در پی تبیین علل این بحران مفهومی و ارائه چارچوبی نظری برای بازتعریف آن در نظام برنامه‌ریزی ایران است. آمایش سرزمین در ذات خود ماهیتی فرارشته‌ای دارد و در تعامل میان علوم جغرافیا، اقتصاد، جامعه‌شناسی، محیط‌زیست و سیاست شکل می‌گیرد؛ همین امر سبب شده است تا برداشت‌ها و تعاریف متنوع و گاه متعارضی از آن پدید آید. روش پژوهش تحلیلی–مفهومی و کیفی است و بر تحلیل محتوای اسناد سازمانی، مطالعات ملی و بین‌المللی، و مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با صاحب‌نظران حوزه آمایش استوار است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در ایران، نبود بنیان نظری مشترک و غلبه رویکرد بخشی و اداری، موجب گسست مفهومی و ضعف در حکمروایی فضایی شده است. در مقابل، بررسی تطبیقی نشان می‌دهد که در سطح جهانی، مفهوم آمایش سرزمین از رویکرد کالبدی و متمرکز به سمت رویکرد حکمروایی فضایی، پایداری، عدالت فضایی، مشارکت محلی و آینده‌نگری تحول یافته است. نتایج پژوهش بیانگر آن است که بازتعریف مفهوم آمایش سرزمین در ایران، مستلزم توجه به بنیان‌های هستی‌شناختی فضا، درک پویایی زمانی–مکانی فرآیندهای توسعه، و طراحی نظام برنامه‌ریزی مبتنی بر یکپارچگی، تعامل نهادی و تفکر سیستمی است. بدون چنین بازاندیشی نظری، آمایش سرزمین همچنان در سطحی شعاری باقی خواهد ماند و نقش خود را در هدایت توسعه ملی ایفا نخواهد کرد. https://psp.journals.pnu.ac.ir/article_12987_0812be8b03ef99d9a7d1e9b4e1957029.pdf